كلمه « ألتناهم » از ماده « لوت » است كه به معناى نقص است ، ماضى ثلاثى مجردش « لات » و باب افعالش « ألات » مىشود ، پس معناى « ما التناهم » اين است كه ما با الحاق ذريه مؤمنين به مؤمنين ، چيزى از عمل خود آنان ناقص نمىكنيم . و از ظاهر آيه شريفه بر مىآيد كه در مقام منت نهادن است ، خداى سبحان بر مؤمنين منت مىگذارد كه به زودى ذريه ايشان را - البته آنهايى را كه در ايمان از پدران خود پيروى كردند - به خود آنان ملحق مىكند . و بدين وسيله چشم پدران را روشن مىسازد ، و همين معنا خود قرينه اى است بر اينكه تنوين در كلمه « بايمان » براى اين است كه بر نوعى غير مشخص از ايمان دلالت كند ، نه براى تعظيم ايمان . در نتيجه معناى آيه اين مىشود كه : ما از ميان ذريه هاى مؤمنين ، آنهايى را كه در ايمان به خدا به نوعى از پدران پيروى كنند به پدرانشان ملحق مىكنيم ، هر چند كه ايمانشان به درجه ايمان پدرانشان نرسد . چون اگر تنها آن ذريه اى را به پدران مؤمن ملحق كند كه ايمانشان يا مساوى و يا كاملتر از ايمان پدران باشد ، ديگر منت نهادن معنا ندارد . از سوى ديگر ، از اينكه اتباع در ايمان را مطلق و بىقيد آورد ، و همواره كلام مطلق منصرف به فرد روشنش مىشود ، ناگزير بايد بگوييم منظور از اين اتباع ، اتباع فرزندان بالغ است ، چون خردسالانى كه هنوز به حد تكليف نرسيده‌اند ، ايمانشان هنوز ايمان صحيح نشده ، پس قهرا مراد از ذريه ، فرزندان كبيرند كه مكلف به ايمان هستند . بنا بر اين ، آيه شريفه ، شامل صغار از اولاد كه قبل از بلوغ از دنيا مىروند نمىشود ، و اين منافات ندارد با اينكه اولاد صغار مؤمنين هم شرعا محكوم به ايمان باشند . مگر اينكه بگوييم : نكره آمدن ايمان عموميت را مىرساند ، و معنا چنين مىشود : ذريه ايشان در ايمان ، كه از پدران خود پيروى كرده‌اند ، حال چه اينكه آن ايمان ، ايمان واقعى باشد ، يا ايمان به حسب حكم شرع باشد . مطلب ديگر اينكه سياق امتنان ، قرينه است بر اينكه ضمير جمع در جمله « ما التناهم » و در « من عملهم » به « الذين امنوا » بر مىگردد ، هم چنان كه دو ضمير در « اتبعتهم » و در « ذريتهم » به ايشان بر مىگردد ، چون وقتى فرمود : « ما اينان را به آنان ملحق مىكنيم » ، جاى اين توهم بود كه نكند خدا مىخواهد از پاداش پدران كم نموده به فرزندان بدهد ، لذا با جمله * ( « وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ » ) * خواست اين توهم را دفع كند و بفرمايد : كم كردن از پاداش پدران با امتنان منافات دارد ، و معلوم است كه آنچه با امتنان منافات دارد اين است كه از ثواب پدران كم كند نه از ثواب فرزندان . پس اين بهترين دليل است كه دو